Thói quen mua sắm trước Tết của người Việt đã đổi thế nào?

Mỗi mùa giáp Tết, chuyện mua sắm trong nhiều gia đình Việt gần như là một thước đo rất rõ của đời sống: nhà nào đã chuẩn bị xong, nhà nào còn đợi thưởng cuối năm, nhà nào vẫn giữ thói quen đi chợ hoa từ 27 tháng Chạp, và nhà nào đã chốt đơn từ đầu tháng. Nếu nhìn đủ lâu, sẽ thấy thói quen mua sắm trước Tết không còn đi theo một nhịp cũ như trước. Nó đã chuyển từ mua dồn, mua theo kinh nghiệm truyền miệng sang mua sớm hơn, có kế hoạch hơn và gắn với nhiều kênh tiếp cận khác nhau.

Trong các bài quan sát mùa vụ của Home Tips and Trick, điểm thú vị nhất không nằm ở việc người Việt mua gì, mà là cách họ ra quyết định. Cùng một giỏ hàng Tết, người trẻ ở thành phố có thể chọn mua từ sớm để tránh tăng giá phút chót, trong khi nhiều gia đình truyền thống vẫn chừa những món mang tính nghi lễ cho sát Tết. Chính sự đan xen này tạo nên bức tranh mới của hành vi tiêu dùng trước Tết, vừa thực tế hơn, vừa linh hoạt hơn, nhưng vẫn giữ được cảm xúc chuẩn bị cho năm mới.

Từ mua dồn vào sát Tết sang giỏ hàng rải đều trong tháng chạp

Trước đây, nhịp mua sắm trước Tết thường co lại ở một khoảng thời gian rất ngắn. Nhiều gia đình đợi đến khi nhận thưởng, chốt lương hoặc gần như chắc chắn có tiền mới bắt đầu đi chợ, mua quà, đặt giỏ bánh kẹo và sắm sửa đồ dùng trong nhà. Khi đó, tâm lý chung là “để gần Tết cho chắc”, vì ai cũng sợ mua sớm rồi lại phải cất giữ lâu, sợ thiếu hàng đúng lúc cần, hoặc sợ thay đổi kế hoạch tài chính vào phút chót. Nhưng vài năm gần đây, nhịp mua đã giãn ra. Người mua không còn chờ đến tuần cuối cùng mới bắt đầu chuẩn bị mà chia nhỏ việc mua thành nhiều đợt, từ đầu tháng Chạp đến sát giao thừa.

Sự thay đổi này đến từ nhiều phía. Thứ nhất là thu nhập của người lao động thành thị trở nên phân kỳ hơn, không phải ai cũng đợi đến một lần nhận tiền lớn rồi mới chi tiêu. Thứ hai là nỗi lo tăng giá cận Tết khiến nhiều người chấp nhận mua sớm để khóa giá. Thứ ba là sự tiện lợi của mua hàng trực tuyến và giao nhanh, giúp người tiêu dùng không cần gom hết mọi thứ trong một buổi đi chợ hay một lần ra siêu thị. Home Tips and Trick nhận thấy, với nhóm gia đình trẻ ở đô thị, việc mua sắm trước Tết đang giống một kế hoạch quản trị ngân sách hơn là một hành trình chạy đua vào phút cuối.

Cơ chế phía sau thay đổi này khá rõ. Khi lịch chi tiêu bị tách thành nhiều đợt, áp lực tiền mặt trong một thời điểm giảm xuống, từ đó người mua có xu hướng cân nhắc kỹ hơn từng món. Họ tách những thứ không cần độ tươi cao, như bánh mứt, trà, hạt, đồ trang trí, sang mua sớm; còn rau củ, thịt cá, hoa tươi, thực phẩm dùng ngay thì để sát Tết. Cách chia này giúp giảm lãng phí, giảm rủi ro thiếu hàng và giảm cảm giác bị ép mua trong bối cảnh giá tăng. Nói cách khác, thói quen mua sắm trước Tết đã chuyển từ một cú chi lớn sang một chuỗi quyết định nhỏ, mỗi quyết định đều có lý do riêng.

Vì sao người mua ưu tiên săn khuyến mãi sớm

Một thay đổi rất dễ thấy là tâm lý chờ Tết để mua quà không còn mạnh như trước. Trước đây, nhiều người tin rằng càng gần Tết càng nhiều ưu đãi, nên cố chờ đến sát thời điểm mới gom đơn. Hiện nay, người mua lại có xu hướng theo dõi khuyến mãi từ khá sớm, đặc biệt là trên các sàn thương mại điện tử, siêu thị lớn và hệ thống cửa hàng tiện lợi. Họ so sánh giá, xem điều kiện freeship, theo dõi combo quà biếu, rồi quyết định mua từng phần. Với nhóm có ngân sách cố định, đây là cách giữ chủ động thay vì để cảm xúc hoặc không khí Tết dẫn dắt hành vi tiêu dùng.

Sự thay đổi này liên quan nhiều đến hành vi “săn giá” và sự minh bạch hơn của thị trường. Khi giá cả dễ tra cứu, người mua có thêm công cụ để đối chiếu. Họ nhìn thấy cùng một sản phẩm nhưng chênh lệch giữa vài kênh bán, cùng một giỏ quà nhưng khác nhau ở trọng lượng, bao bì và quà tặng đi kèm. Điều đó làm cho quyết định mua không chỉ dựa vào cảm giác quen thuộc với cửa hàng nữa. Tâm lý tiêu dùng cũng đổi theo, từ mua vì “đến lúc phải mua” sang mua vì “thấy hợp giá trị”. Trong mùa Tết, khi chi tiêu thường dồn lên nhiều hạng mục cùng lúc, bất kỳ khoản tiết kiệm nhỏ nào cũng được tính toán kỹ hơn.

Mechanism ở đây nằm ở cách bộ não người mua phản ứng với khan hiếm và ưu đãi. Khi khuyến mãi xuất hiện sớm, người tiêu dùng không còn bị dồn vào trạng thái cấp bách vào những ngày cuối tháng Chạp. Họ có thời gian so sánh, nên cảm giác rủi ro giảm. Ngược lại, nếu đợi quá lâu, chi phí cơ hội tăng lên vì hàng đẹp hết nhanh, lựa chọn ít đi và phí giao nhận thường cao hơn. Từ góc độ hành vi, mua sớm không chỉ là để rẻ hơn. Nó còn giúp người mua giữ thế chủ động, tránh bị cuốn theo nhịp chen chúc, tăng giá và khan hàng vốn rất đặc trưng của giai đoạn cận Tết.

Mua để dùng, mua để biếu và mua để giữ nếp nhà

Nếu nhìn sâu hơn vào giỏ hàng Tết, có thể thấy người Việt không chỉ mua đồ ăn hay hàng tiêu dùng, mà đang mua cho ba nhu cầu cùng lúc: dùng trong nhà, biếu tặng và giữ nếp sinh hoạt ngày Tết. Đây là lý do thói quen mua sắm trước Tết đổi khác nhưng không hề mất đi tính văn hóa. Nhiều gia đình hiện nay mua ít bánh kẹo hơn trước, nhưng chọn loại có hình thức chỉn chu hơn. Một số nhà giảm số lượng giỏ quà, nhưng tăng chất lượng từng món. Sự thay đổi này cho thấy người mua đang ưu tiên ý nghĩa sử dụng thay vì chỉ tích trữ cho đủ không khí.

Ở nhóm mua cho gia đình, xu hướng nổi bật là chọn thứ bền, dễ bảo quản và dùng linh hoạt sau Tết. Người tiêu dùng cẩn thận hơn với các món dễ dư thừa, bởi sau mấy ngày sum họp, cái còn lại không phải là niềm vui mà là nguy cơ thực phẩm thừa, hàng khô chất đầy tủ và chi tiêu vượt kế hoạch. Ở nhóm mua biếu tặng, người mua ít chạy theo số lượng hơn mà chú trọng cảm giác trang trọng. Một hộp quà nhỏ nhưng tinh tế đôi khi được đánh giá cao hơn giỏ quà quá lớn nhưng thiếu câu chuyện. Đây là thay đổi quan trọng, vì nó cho thấy hành vi tiêu dùng Tết đã chuyển từ “mua cho có” sang “mua để thể hiện sự phù hợp”.

Home Tips and Trick nhận thấy điểm nối giữa ba nhu cầu này nằm ở tâm lý giữ thể diện nhưng vẫn thực tế. Người Việt vẫn coi quà Tết là một phần của quan hệ xã hội, nhưng họ không còn muốn biến nó thành gánh nặng tài chính. Cơ chế của sự thay đổi này là sự cân bằng giữa chuẩn mực văn hóa và áp lực ngân sách. Khi thu nhập không tăng tương ứng với mức kỳ vọng quà biếu, người mua buộc phải tối ưu hóa: chọn đúng người cần biếu, chọn đúng mức phù hợp, và chọn đúng món có thể hiện sự trân trọng mà không gây lãng phí. Vì vậy, giỏ hàng Tết ngày nay thường gọn hơn, có chủ đích hơn và ít “mua theo thói quen cũ” hơn.

Kênh mua sắm đã phân mảnh hơn nhưng quyết định lại lý trí hơn

Một điểm thay đổi rất rõ là người Việt không còn lệ thuộc vào một kênh mua sắm duy nhất trước Tết. Trước kia, nhiều người chỉ dựa vào chợ truyền thống, siêu thị hoặc cửa hàng quen trong khu phố. Nay họ kết hợp nhiều kênh cùng lúc: xem giá trên điện thoại, đặt một phần trên ứng dụng, mua thêm ở siêu thị, và vẫn giữ thói quen ra chợ cho những món cần lựa trực tiếp. Hành vi này làm cho quá trình mua sắm trở nên phân mảnh hơn, nhưng cũng thông minh hơn. Người mua không còn hỏi “mua ở đâu cho tiện” mà hỏi “mua ở đâu cho từng món là hợp lý nhất”.

Điều đáng chú ý là sự phân mảnh này không làm người tiêu dùng rối hơn, nếu họ đã có kế hoạch. Ngược lại, nó giúp tối ưu trải nghiệm. Mua bánh mứt, trà, hạt, đồ hộp có thể thực hiện sớm qua kênh trực tuyến. Mua hoa, trái cây, thực phẩm tươi sống lại phù hợp với chợ, cửa hàng gần nhà hoặc siêu thị có nguồn hàng rõ ràng. Việc chia kênh cũng phản ánh một sự trưởng thành trong tiêu dùng. Người mua không còn trung thành tuyệt đối với một nơi, mà trung thành với sự phù hợp. Đó là thay đổi lớn trong thói quen mua sắm trước Tết, nhất là với người sống ở đô thị, nơi thời gian và sự tiện lợi đều có giá trị thực.

Cơ chế vận hành của xu hướng này đến từ hai yếu tố: khả năng so sánh giá và khả năng kiểm chứng chất lượng. Khi người mua thấy thông tin hàng hóa rõ hơn, họ tự tin chuyển món hàng sang kênh phù hợp nhất thay vì gom tất cả ở một chỗ. Kênh trực tuyến mạnh ở tính minh bạch, lịch sử giá và giao tận nơi. Kênh truyền thống mạnh ở cảm giác kiểm hàng, thương lượng và chọn trực tiếp. Sự kết hợp giữa hai bên tạo ra mô hình tiêu dùng trước Tết mới, nơi quyết định mua không còn dựa trên thói quen địa lý mà dựa trên mục tiêu sử dụng. Đó cũng là lý do nhiều gia đình trẻ hiện nay chuẩn bị Tết sớm hơn nhưng vẫn cảm thấy nhẹ hơn, vì họ đã chia rủi ro mua sắm ra nhiều điểm thay vì dồn hết vào một ngày.

Điều không đổi: nhu cầu an tâm và cảm giác có Tết trong nhà

Dù thay đổi cách mua, điều không đổi vẫn là nhu cầu rất Việt Nam: muốn trong nhà có cảm giác Tết. Đó là lý do nhiều món đồ dù không thật sự cần thiết vẫn được mua, từ khay mứt, bình hoa, bộ chén mới đến vài món trang trí bàn thờ hay phòng khách. Với nhiều gia đình, mua sắm trước Tết không chỉ là giải quyết nhu cầu vật chất mà còn là một nghi thức tâm lý. Khi đồ đạc được chuẩn bị, nhà cửa có mùi Tết, mọi người mới thấy năm cũ đã khép lại và sẵn sàng bước sang năm mới.

Chính yếu tố cảm xúc này khiến hành vi mua sắm Tết khó bị thay thế hoàn toàn bởi sự tính toán thuần túy. Người tiêu dùng có thể tiết kiệm hơn, mua thông minh hơn, nhưng vẫn có những món mua vì thói quen gia đình, vì ký ức hoặc vì sự yên tâm. Home Tips and Trick cho rằng đây là phần cốt lõi khiến Tết Việt không giống một mùa mua sắm thông thường. Mỗi lựa chọn tiêu dùng đều mang theo một lớp nghĩa văn hóa, từ cái bánh trên bàn tiếp khách đến giỏ quà gửi họ hàng, từ hộp mứt trong nhà đến bó hoa cắm góc phòng.

Mechanism ở đây rất rõ: khi môi trường sống thay đổi, con người thường giữ lại những biểu tượng quen thuộc để tạo cảm giác ổn định. Trong bối cảnh cuộc sống đô thị nhanh hơn, áp lực công việc cao hơn và các mối quan hệ xã hội mở rộng hơn, Tết trở thành khoảng thời gian hiếm hoi để tái lập trật tự gia đình. Việc mua sắm, vì thế, không chỉ nhằm tiêu dùng mà còn nhằm tái tạo cảm giác kiểm soát và thân thuộc. Người Việt có thể đổi cách mua, đổi nơi mua và đổi thời điểm mua, nhưng vẫn giữ những món làm nên không khí Tết. Đó là phần bền vững nhất trong toàn bộ câu chuyện.

Câu hỏi thường gặp

Người Việt hiện nay thường mua sắm trước Tết sớm hơn hay sát Tết hơn?

Xu hướng chung là mua sớm hơn, nhưng không phải tất cả. Các món khô, đồ biếu, bánh kẹo, quà tặng thường được mua sớm để giữ giá và chủ động lựa chọn. Các món tươi, hoa, thực phẩm dùng ngay vẫn thường để sát Tết.

Vì sao nhiều người thích mua sắm rải ra nhiều đợt?

Cách mua này giúp giảm áp lực tiền mặt, tránh mua dồn trong một lần và hạn chế rủi ro hết hàng. Nó cũng giúp người mua so sánh giá kỹ hơn và chọn thời điểm hợp lý cho từng nhóm hàng.

Mua online trước Tết có thay thế hoàn toàn đi chợ truyền thống không?

Chưa. Mua online mạnh ở sự tiện lợi, còn chợ truyền thống vẫn có lợi thế ở hàng tươi sống và trải nghiệm chọn trực tiếp. Phần lớn gia đình hiện nay đang kết hợp cả hai thay vì chọn một bên duy nhất.

Người trẻ và người lớn tuổi có thói quen mua sắm Tết giống nhau không?

Không giống nhau hoàn toàn. Người trẻ thường ưu tiên so sánh giá, đặt hàng sớm và chia nhỏ danh mục mua. Người lớn tuổi vẫn giữ nhiều thói quen truyền thống hơn, nhất là với các món mang tính nghi lễ hoặc đồ dùng gia đình.

Điều gì ít thay đổi nhất trong thói quen mua sắm trước Tết?

Nhu cầu tạo không khí sum vầy và cảm giác có Tết trong nhà gần như không đổi. Dù cách mua thay đổi, người Việt vẫn muốn có những món quen thuộc gắn với ký ức gia đình, sự tiếp đãi và tinh thần năm mới.

Khám phá

Bí quyết tra cứu Từ điển Tiếng Việt: Nâng tầm kỹ năng viết và vốn từ của bạn

Làm việc trước kỳ nghỉ: Cách thoát bẫy bận rộn trước lễ

Khám Phá Ý: Văn Hóa, Lịch Sử Và Con Người Của Đất Nước Hình Chiếc Ủng

Quý cô độc thân nên chọn mua căn hộ theo tiêu chí nào?

Quy trình cấp sổ đỏ đất mua qua giấy viết tay